Noordelijk Scheepvaartmuseum

  • Slide 6
  • Scheepswerf
  • Slide 1
  • Damsterdiep
  • Erebus
  • Slide 2

Langs oude trekvaarten en kanalen zijn ze soms nog te zien: rolpalen, ook wel rollepalen of jaagpalen genoemd. Deze palen dienden voor het geleiden van jaaglijnen van trekschuiten of gejaagde (getrokken) zeilschepen. De meeste rolpalen zijn tegenwoordig uit het landschap verdwenen. In Groningen is er echter nog een flink aantal bewaard gebleven op hun oorspronkelijke plek. Ook elders in Nederland en zelfs in het buitenland kun je ze hier en daar nog ontdekken.

Rolpalen zijn overblijfselen uit de tijd dat schepen in de kanalen bij tegenwind of windstilte door middel van een jaaglijn werden voortgetrokken (gejaagd).
Ze staan op bochten langs het vaarwater en zorgden voor de geleiding van de jaaglijn, zodat de schepen de bocht goed konden nemen en niet in de wal werden getrokken. Bij scherpe bochten werden de palen soms voorzien van een dubbele rolpaal. In flauwe bochten werden twee rolpalen op korte afstand van elkaar geplaatst.

Constructie
De rolpaal bestaat uit een verticale paal van ijzer of hout, meestal in beton in de grond verankerd. Aan de kant van het vaarwater bevindt zich aan de boven- en onderzijde van de paal een bevestigingspunt. Daartussen zit een draaibare rol van hout of metaal rondom een as. Aan de bovenzijde en onderzijde van de rolpaal zijn meestal ijzeren geleidingsbeugels gemonteerd, soms voorzien van een sierlijke krul. De geleidingsbeugels moesten voorkomen dat de jaaglijn van de rolpaal afliep.

Strijk- en wisselpalen
Behalve de rolpalen zijn er langs het water nog meer objecten te vinden die herinneren aan de tijd van vóór de gemotoriseerde scheepvaart. Zoals palen met het bordje 'Strijk' of 'Wisselplaats'. Op de plek waar een wisselpaal stond, was de vaarweg zo breed dat schepen elkaar konden passeren. Een paal met het opschrift 'Strijk' betekende dat de schepen hun mast moesten strijken om bruggen te kunnen passeren.

Inventarisatie

Omdat de rolpaal steeds zeldzamer wordt in het Nederlandse landschap is het Noordelijk Scheepvaartmuseum in 2008 een project begonnen om alle nog bestaande rolpalen in Nederland en het buitenland te inventariseren. Ook de aan de rolpaal verwante strijk- en wisselpalen en nieuwe rolpalen (replica's) zullen in dit registratieproject worden meegenomen.

Doelstellingen

- Komen tot een algeheel overzicht van nog bestaande rol-. strijk- en wisselpalen, als onderdeel van het Nederlands erfgoed.
- Bijdragen aan het behoud en de restauratie van de rol-, strijk- en wisselpalen door het informeren van instellingen en overheden, die als eigenaren van deze bijzondere ergoedobjecten zorg dragen voor hun behoud.
- Aandacht vragen bij een breed publiek voor deze bijzondere landschapselementen die de geschiedenis van de infrastructuur aanvullen en een verhaal vertellen.
- Informatie verstrekken over rolpalen aan overheden, erfgoedinstanties, historische verenigingen, scholen en de toeristische sector.

Werkwijze
De inventarisatie gebeurt aan de aan de hand van een vaste lijst met kenmerken waarmee iedere rolpaal nauwkeurig kan worden beschreven. Bovendien zal van iedere rolpaal een foto worden toegevoegd.

Deelnemen aan de inventarisatie
Weet u een rolpaal bij u in de buurt en wilt u meewerken aan deze inventarisatie? Dat kan!

Klik hier om het invulformulier rolpalen te downloaden (Word-bestand)
Deze lijst vult u zo nauwkeurig mogelijk in en mailt u vervolgens samen met duidelijke digitale foto van de rolpaal naar e-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Indien u niet over email beschikt kunt u de infomatie met een foto van de rolpaal ook sturen naar:

Noordelijk Scheepvaartmuseum
Rolpalenproject
Brugstraat 24
9711 HZ Groningen

Op de website kunt u zien welke rolpalen al zijn beschreven. Uw opmerkingen, aanvullingen en verbeteringen zijn welkom!

Lijst van rolpalen
De lijst is per provincie alfabetisch gerangschikt op de plaats (gehucht, dorp of stad) waar het object staat. De lijst wordt geleidelijk verder aangevuld.

Copyright © 2010 Noordelijk Scheepvaartmuseum Groningen. Alle rechten voorbehouden